Hallo,

De oorlog in het Midden-Oosten houdt me aan de computer gekluisterd. Ik heb nog nooit zo vaak naar de actuele olieprijs gekeken als deze twee weken. Hoe langer dit conflict duurt, hoe groter de economische schade gaat worden voor ons. Aan de pomp merken we dat al, aan de energienota straks ook, en als dit lang aanhoudt zal de inflatie weer stijgen. ABN Amro rekent alweer op een inflatie in Nederland van 3% terwijl die net naar 2,4% was gezakt. In deze nieuwsbrief ga ik erop in. Hoe werken hoge energieprijzen door? En moet het kabinet iets doen? Verder ga ik in op het geblunder rond de AOW.

Hopelijk biedt de nieuwsbrief nieuwe inzichten. Veel leesplezier!

Martin

Compensatie

Het kabinet staat niet te springen om de oplopende kosten meteen te compenseren. In Oostenrijk en Hongarije zijn al toezeggingen gedaan om te voorkomen dat mensen met hoge energiekosten worden geconfronteerd. Ook de Europese Commissie onderzoekt al een prijsplafond. Ons kabinet brengt eerst de opties in kaart voordat concreet wordt beloofd de koopkracht te repareren.

Maandag wordt een brief van het kabinet verwacht. Vermoedelijk brengt de regeringsploeg bekende maatregelen in kaart. Met de energiecrisis is immers al ervaring opgedaan. Voor de hand ligt: noodfonds energie, energietoeslag, prijsplafond en/of accijnsverlaging.

Om eerlijk te zijn begrijp ik wel dat premier Jetten de roep om reparatie nog even afhoudt. De oorlog in het Midden-Oosten heeft zeker financiële gevolgen voor Nederlandse huishoudens. Maar dat betekent niet automatisch dat de koopkracht ogenblikkelijk moet worden gerepareerd. Voor je het weet staat een kabinet dan weer in crisismodus en wordt er allemaal duur ad-hocbeleid gemaakt dat afleidt van de grote lijnen.

Maar energiearmoede is in Nederland een wezenlijk probleem. Daarom was er al veel eerder een toezegging gedaan om het Noodfonds Energie op te tuigen. Dat bestond al als privaat initiatief, maar zou door de overheid worden opgenomen. Dit noodfonds helpt mensen met een laag inkomen heel gericht om een deel van hun energiekosten op te vangen. Dat zou veel minder duur moeten zijn dan een brede energietoeslag of een nog duurder prijsplafond waar iedereen van profiteert.

Het prettige is dat de instrumenten inmiddels bekend zijn. Tijdens de energiecrisis van 2022 moest dit wiel nog worden uitgevonden. Nu is het allemaal bekend terrein. Daarmee zijn de middelen sneller in te zetten als de nood echt aan de man is.

Het grote dilemma lijkt mij nog de benzineaccijns. Die is tijdelijk verlaagd in april 2022. Die verlaging is half teruggedraaid medio 2023, maar een volledige terugdraaiing heeft nog niet plaatsgevonden. In het coalitieakkoord is afgesproken dat de lagere accijns tot eind 2027 doorloopt. Oftewel: we zitten nog met de accijnsverlaging van de vorige energiecrisis en hebben nu alweer een nieuwe energiecrisis te verwerken.

Inflatiegolf

Gaat de geschiedenis zich nu alweer herhalen? De energiecrisis die ontstond na de inval van Rusland in Oekraïne staat ons nog vers in het geheugen. Olie en gas werden snel duurder (vooral gas) en de prijzen liepen bij ons hard op. Niet alleen benzine en de energierekening werden veel prijziger, ook talloze andere producten gingen in prijs omhoog.

Met enige vertraging werkt dure energie door in de prijzen van andere producten en uiteindelijk ook in diensten. Op de piek hadden we in Nederland een inflatie van meer dan 14%; dat gebeurde in september en oktober 2022. Nog altijd zitten we met de naweeën van die prijsschok door de energiecrisis.

De economische bureaus van de drie grote Nederlandse banken zijn meteen met updates van hun ramingen gekomen. De ingezette daling van de inflatie is daarmee tot stilstand gekomen. We waren eindelijk op weg naar een normale 2%, maar nu zou de inflatie dit jaar eerder tussen 2,5 en 3% uit kunnen komen.

Het Centraal Planbureau reageert veel aarzelender dan de banken. De rekenmeesters moeten het kabinet voorzien van onafhankelijke voorspellingen waarop overheidsbeleid kan worden gebaseerd. Bij de presentatie van de voorjaarsramingen liet het CPB donderdag doorschemeren dat het niet te paniekerig wil reageren op mogelijk tijdelijke effecten.

Een beetje vreemd is dat wel. Banken zijn voor hun risicomanagement verplicht door de toezichthouder om voortdurend met actuele economische ramingen te werken. Zakelijke bankklanten verwachten ook niet anders dan dat de actualiteit zo snel mogelijk wordt verwerkt in de economische vooruitzichten, als het tenminste voor de hand ligt dat die impact gaan hebben.

Het CPB kwam donderdag wel met twee scenario’s. “Op basis van de recente marktverwachtingen voor gas- en olieprijzen zou de energie-inflatie hoger uitkomen, met een direct effect van circa 0,6 procentpunt op de totale inflatie”, aldus het CPB. Dan komt de inflatie niet uit op 2,3%, maar op 2,9%. Dat is blijkbaar op basis van de huidige marktverwachting, maar voor het planbureau nog geen reden om de formele raming aan te passen.

Dan is er ook nog een worstcasescenario. Bij een langdurige oorlog en verdere escalatie in het Midden-Oosten zou de inflatie dit jaar ook op 3,8% uit kunnen komen, becijfert het CPB. Niet duidelijk is wat hier precies de criteria zijn. Het is dus een beetje gissen wanneer welk scenario zich voltrekt.

Inflatie (2)

Hoe ziet dat treintje van prijsstijgingen eruit? Bij de energiecrisis hebben we gezien hoe dat ging. En ook nu maken economen analyses van de mate waarin sectoren gevoelig zijn voor dure energie.

Grofweg ziet het er zo uit: benzine – energierekening – vliegtickets – voedingsmiddelen – horeca – dienstverlening. En dan is het ook nog afhankelijk van andere marktomstandigheden. Zo is Oekraïne de graanschuur van de wereld; daardoor werden brood en andere graanproducten in 2022 snel duurder. Dat speelt nu geen rol. Verder zorgden mislukte oogsten voor dure koffie en chocola.

Bijzonder toen was ook dat de energiecrisis snel volgde op de coronacrisis. Twee jaar lang hadden mensen amper geld uit kunnen geven. Toen de belemmeringen werden opgeheven, stonden consumenten klaar om te spenderen. Precies op het moment dat de vraag heel hoog was, stortte het aanbod in. Ook waren de internationale handelsstromen tijdens corona gestremd geraakt.

Nu gaat het specifiek om dure olie en duur gas. Circa twintig procent van de export van olie en gas moet via de geblokkeerde Straat van Hormuz naar de rest van de wereld worden verscheept. Dat leidt tot veel hogere marktprijzen.

Tankstations berekenen de hoge olieprijzen bijna direct door in de prijs aan de pomp. Energiecontracten worden ook aangepast, dus klanten die hun contract moeten vernieuwen, zullen met hogere prijzen worden geconfronteerd. Luchtvaartmaatschappijen rekenen dure kerosine snel door in hogere ticketprijzen. Veel andere kostendoorrekeningen gaan geleidelijker.

Voor voedingsmiddelen duurt het drie tot negen maanden voordat kostenstijgingen leiden tot prijsstijgingen. Bij kleding, schoenen en elektronica kan het makkelijk een tot anderhalf jaar duren voordat de consument er last van krijgt.

De vraag is in welke mate kasgroente duurder gaat worden. Kassen draaien op energie. Maar Glastuinbouw Nederland stelt dat veel telers aan het verduurzamen zijn en hun energieverbruik hebben weten te verlagen. Als de kostenstijging meevalt, is het de vraag of supermarkten accepteren dat die kosten in de eindprijs worden doorberekend.

AOW-blunder

Hans Vijlbrief en de AOW is geen gelukkige combinatie. Eind februari zei de minister van Sociale Zaken rond de ministerraad ineens dat het kabinet helemaal niks zou afzwakken van het plan om de AOW-leeftijd versneld te verhogen. Prompt moest hij daarop terugkomen, want het kabinet wilde mild en toeschietelijk reageren. Vijlbriefs opmerking uit de heup gooide juist olie op het vuur.

Deze week blunderde hij opnieuw. Nu met antwoorden op Kamervragen. Mariëtte Patijn van GL/PvdA (ook oud-bestuurslid van vakbond FNV) wilde weten hoe groot de vergrijzingsproblematiek nu is vergeleken met die in 2019, net na het sluiten van het pensioenakkoord.

Destijds is afgesproken dat de AOW-leeftijd acht maanden stijgt bij elk extra jaar levensverwachting. De zogeheten 2/3e koppeling. Maar het kabinet wil die koppeling 1 op 1 maken: elk extra levensjaar betekent twaalf maanden langer werken. De vraag is dan begrijpelijk: wat is er sinds die deal uit 2019 veranderd waardoor deze maatregel nu ineens nodig is.

In antwoorden op die vragen liet Vijlbrief zien hoe de AOW-druk zich ontwikkeld, de verhouding tussen het aantal AOW’ers en het aantal werkenden. “Als u de figuur van vraag 1 met die hieronder vergelijkt kunt u zien dat de verwachting van de AOW-druk is afgenomen voor 2033 en opgelopen voor 2060”, schreef de minister. “Dat betekent dat we nu verwachten dat op de lange termijn het aantal mensen boven AOW-leeftijd hoger is dan toen het pensioenakkoord werd gesloten.”

Hij deed er ook een plaatje bij. Uit dat plaatje was deze conclusie helemaal niet te trekken. Daaruit blijkt dat de AOW-druk over de volle linie juist lager is dan wat we er in 2019 nog werd verwacht. Oftewel: de vergrijzingsproblematiek is sindsdien juist kleiner geworden.

Een dag later kwam er een correctie op de beantwoording van diezelfde Kamervragen. Zelfde plaatjes, bijna identieke tekst. Behalve die ene conclusie: “Als u de figuur van vraag 1 met die hieronder vergelijkt kunt u zien dat de verwachting van de AOW-druk voor 2033 en 2060 is afgenomen.”

Niet alleen was dit een knullige blunder, ook slaat het de argumentatie onder het AOW-plan weg. Bij Pauw & De Wit zei Vijlbrief nog dat hij met de vakbonden in gesprek wil en van hen wil horen hoe zij dan wél de betaalbaarheid van de AOW willen veiligstellen. Maar is dat betaalbaarheidsprobleem er eigenlijk wel?

Vermoedelijk zal hij dat zelf niet geloven. Want waarom kwam D66, zijn partij, dan niet met een AOW-plan in het verkiezingsprogramma? Voor de verkiezingen vond zowel D66 als CDA de betaalbaarheid van de AOW helemaal geen issue. Nu ineens wel. Het lijkt er dan ook eerder op dat dit plan is ontstaan omdat men dekking zocht voor de extra uitgaven aan Defensie op langere termijn. Met vergrijzing heeft het niet zoveel te maken.

Leesvoer

Analyse: Werken zou toch moeten lonen? Kabinet-Jetten gooit belastingen juist omhoog

Column: Niet de AOW is het probleem, maar de betaalbaarheid van Defensie-miljarden

Nieuws: Belastingverhogingen kabinet-Jetten slaan koopkracht weg: ook nog dreiging van fors stijgende inflatie door oorlog

Achtergrond: Oorlog Midden-Oosten raakt Nederlander keihard in portemonnee: zoveel ga je betalen voor energie en benzine in zwartste scenario

Podcast - Kwestie van Centen

Misschien is het conflict in het Midden-Oosten snel voorbij, zoals president Trump suggereerde. Maar er is een grote kans op een doormodderscenario, zegt Thomas van Galen, hoofdstrateeg bij Achmea Investment Management in Kwestie van Centen. „Iran kan de VS hard raken door de energieprijzen op te drijven.” In een nieuwe aflevering van de podcast bespreekt hij met Martin Visser wat de economische gevolgen zijn van het conflict. „De inflatie was in Nederland aan het dalen, maar dat is nu voorbij.” Moeten we ons schrap zetten voor een nieuwe energiecrisis? Luister de nieuwste aflevering van ‘Kwestie van Centen’ hier. Ook op Spotify en iTunes.

Wil je mij als spreker?

Wil je mij boeken als spreker, panellid of columnist? Bekijk mijn profiel bij Speakers Academy of mail.

LinkedIn: https://www.linkedin.com/in/vissermartin/

Website: https://martinvisser.info/